Tuesday, May 21, 2013

سیسته‌می په‌روه‌رده‌ی کوردستان


سیسته‌می په‌روه‌رده‌ی ئێمه

په‌شێو مه‌جید



سیسته‌می په‌روه‌رده‌ی کوردستان
سیسته‌می په‌روه‌رده‌ی کوردستان
لەم بابەتە له‌چه‌ند خاڵێكدا باسی نوقوستانی و سه‌قه‌تیه‌كانی سیسته‌می په‌روه‌رده‌مان ده‌كه‌م به‌گوێره‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ خۆم تێوه‌ی فكریمه‌ و به‌ عه‌قڵی كڵۆڵم داهاتووه‌. ده‌مه‌وێ ئه‌وه‌ش بڵێم كه‌ ووڵاته‌ی ئێمه‌ له‌ زۆر لایه‌نه‌وه‌ خه‌ریكه‌ ڕوو ده‌كاته‌ ژیار و پێشكه‌وتن و له‌ جوڵه‌دایه‌ به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ كه‌ ئه‌م جوڵه‌یه‌ كیسه‌ڵ ئاسایه‌. مه‌به‌ستی ئێمه‌ش له‌و بابه‌ته‌ باشتركردن و پاڵێكه‌ بۆ ئه‌م جوڵه‌یه‌ و مه‌به‌ستی خراپتركردنی به‌هیچ شێوه‌یه‌ك نییه‌.
جا لێره‌دا له‌چه‌ند خاڵێكدا هه‌وڵ ده‌ده‌م به‌وه‌ی كه‌ من پێی گه‌یشتووم ئه‌و سه‌قه‌تیانه‌ی سیسته‌می په‌روه‌رده‌مان بخه‌مه‌ ڕوو, وه‌ به‌ دڵنیاییه‌وه‌ ده‌كرێ خاڵی زیاتر و زیاتریش هه‌بێ كه‌ من ده‌ركم نه‌كردبێ یا به‌ بیر كڵۆڵما نه‌هاتبێ.


1- سیسته‌می په‌روه‌رده‌ی ئێمه‌ باوه‌ڕی به‌ توانای عه‌قڵی و بیركردنه‌وه‌ی قوتابی نیه‌, قودره‌تی بیركردنه‌وه‌ی قوتابی لا په‌سه‌ند نیه‌. ئه‌مه‌ هه‌ر له‌سه‌رتاوه‌ ده‌ست پێده‌كات هه‌رله‌و كاته‌ی مامۆستا پێده‌نێـته‌ ناو پۆله‌وه‌ مامۆستا هه‌موو بیرێكی له‌وه‌دایه‌ چۆن ئه‌وه‌نده‌ی كه‌ ئه‌و پێیه‌تی بیگه‌یه‌نێته‌ قوتابیه‌كه‌ نه‌ك له‌ بیری ئه‌وه‌ی كه‌ چۆن واله‌ قوتابیه‌كه‌ بكات فێرببێ. ئه‌وه‌ی من گوتم مامۆستابوو به‌ڵام خۆ ئه‌م سیسته‌می په‌روه‌رده‌یه‌ مامۆستای وا لێكردووه‌, ئه‌م جۆر مامۆستایه‌ به‌رهه‌می ئه‌م په‌روه‌رده‌یه‌یه‌, خۆ ئه‌گه‌ر هه‌ر ئه‌و سیسته‌مه‌ مه‌به‌ستی پێگه‌یاندنی قوتابی و نه‌وه‌ی دواڕۆژ بێت ئه‌وا ده‌بێت قوتابی له‌ سه‌نته‌ری ئه‌م پڕۆسه‌یه‌ و سیسته‌مه‌ دابنێ و هه‌موو شتێك له‌ پێناوی قوتابی دا بكات.
2- باوه‌ڕی به‌وه‌ نیه‌ كه‌ قوتابخانه‌ شوێنێك و كارخانه‌یه‌كی بیر و فكره‌ بۆ ژیان و ژیاری كۆمه‌ڵگه‌, ئه‌مه‌ش به‌وه‌ زۆر ڕوون و دیاره‌ كه‌ گرنگی ئه‌وتۆ به‌ په‌روه‌رده‌ نادرێ و خزمه‌تی تۆكمه‌ ناكرێ, گه‌ر بشكرێ یا ئه‌وه‌تا كه‌سانی ناشاره‌زان له‌م بواره‌ یا كه‌م ته‌رخه‌من به‌ نیوه‌چلأی و ناته‌واوی به‌ ته‌واو له‌ قه‌ڵه‌میه‌ ده‌ن.
3- یه‌كێكی تر له‌و سه‌قه‌تیانه‌ی سیسته‌می په‌روه‌رده‌مان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ واناكات ئه‌و كه‌سانه‌ كه‌ په‌یوه‌ندی ڕاسته‌خۆیان به‌شێوه‌یه‌كی سه‌ره‌كی به‌ په‌روه‌رده‌وه‌ هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ یه‌ك ته‌با بن و به‌رده‌وام له‌ په‌یوه‌ندیدا بن , ئه‌و كه‌سانه‌ش (مامۆستا و قوتابی و باوان)ن. ئێمه‌ هه‌مومان ده‌زانین كه‌ كۆبونه‌وه‌ی دایك و باوكان چۆنه‌ و بۆچیه‌, ده‌زانین كه‌ دایك و باوكانی ئێمه‌ دوای چه‌ندین جار به‌دواناردن ئینجا به‌ده‌م مناڵه‌كانیانه‌وه‌ ده‌چن. ئه‌مه‌ش به‌ جۆرێك خه‌تاكه‌ی له‌م سیسته‌می په‌روه‌رده‌ی ئێمه‌یه‌. تا ئێستا نه‌مدیوه‌ كتێبێك یان هه‌ر جۆره‌ بڵاوكراوه‌یه‌ك له‌ وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌وه‌ ده‌رچوبێ باس له‌وه‌ بكات باوان ده‌بێ چۆن مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ مناڵه‌كانیان بكه‌ن. ئه‌گه‌ر ده‌ڵێی باوان نه‌خوێنده‌وارن ئه‌ی بۆ تا ئێستا سیمینارێك یا كۆڕێك بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ ئه‌نجام نه‌دراوه‌, من پێم وایه‌ ئه‌سڵه‌ن له‌ كوَمه‌ڵگای وه‌كو ئه‌م كوَمه‌ڵگایه‌ی ئێمه‌ دایك و باوكان له‌به‌رئه‌وه‌ی زۆربه‌یان نه‌خوێنده‌وارن ده‌بێت بانگ بكرێن بۆ كۆڕ و سیمینار له‌باره‌ی چۆنیه‌تی به‌خێوكردن و مامه‌ڵه‌ی گه‌ر مناڵه‌كانیان له‌وكاته‌ی كه‌ له‌ قوتابخانه‌دان.
به‌نیسبه‌ت قوتابی و مامۆستاشه‌وه‌, تاكو ئێستاش قوتابی و مامۆستا هه‌روه‌كو سیسته‌می پێشتر ده‌ست باڵا و ژێرده‌سته‌ن. ئه‌وه‌ نه‌بێ كه‌ به‌هوَی پێشكه‌وتنێكی به‌رچاوی ژیان, به‌گشتی قوتابی ڕووكراوه‌تر بووه‌, جا ئه‌گه‌ر ببینی قوتابیه‌كان به‌گشتی له‌ قوتابخانه‌كان ڕووكراوه‌ن و به‌ڕووی مامۆستادا شه‌رم ناكه‌ن ئه‌وه‌ به‌هۆی پێشكه‌وتن و ئه‌و به‌ مۆدێرن بوونه‌ی ژیانه‌وه‌یه‌ نه‌ك كراوه‌یی و هاوڕێ بوون و خۆشنودی مامۆستا و تۆكمه‌یی سیسته‌می په‌روه‌رده‌.
4- شتێكی تر كه‌ من به‌ پێویستی ده‌زانم لێره‌دا بوترێت ئه‌وه‌یه‌, ئه‌م هه‌موو دام و ده‌زگا و سه‌نته‌ره‌ په‌روه‌رده‌ییه‌كان هه‌ر له‌ دایه‌نگه‌وه‌ تاوه‌كو سه‌ره‌وه‌ بیگره‌ كه‌سانی تێدایه‌ زۆر به‌ پێویستی ده‌زانن گوَڕانكاری ده‌بێ بكرێت و ده‌ركی هه‌موو سه‌قه‌تیه‌كان و نه‌قوستانیه‌كان ده‌كه‌ن به‌ڵام نه‌ له‌خۆیانه‌وه‌ ده‌ست پێده‌كه‌ن نه‌ جورئه‌تی ئه‌وه‌شیان هه‌یه‌, كه‌ ئه‌مه‌ش دووباره‌ له‌ ده‌رئه‌نجامه‌ی سه‌قه‌تی ئه‌م سیسته‌می په‌روه‌رده‌یه‌ی ئێمه‌یه‌, بۆ؟ چونكه‌ ئه‌م سیسته‌مه‌یه‌ مرۆڤی وای دروستكردووه‌ كه‌ لێره‌دا له‌وانه‌یه‌ لایه‌نه‌ ساسیه‌كه‌ی ووڵات ده‌ورێكی باڵا و ده‌ستێكی دیاری له‌م سه‌قه‌تیه‌ هه‌بێ.
5- لایه‌نێكی تری خراپی ئه‌م سیته‌می په‌روه‌رده‌ی ئێمه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ وای نه‌كردوه‌ مامۆستاكانی به‌ په‌روه‌رده‌ی هاوچه‌رخ و ڕێباز و ته‌كنیك و بنه‌ما سه‌رده‌میه‌كانی وانه‌ ووتنه‌وه‌ ئاشنا بن, كه‌ ئه‌مه‌ش بۆ وه‌زارتێكی وه‌كو وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌ی خۆمان چ ئه‌ركێكی وای تێناچێت ته‌نها له‌ ڕاسپاردنی لیژنه‌یه‌ك نه‌بێ بۆ به‌دواداچون و وه‌رگێڕان و نوسینی كتێب, كه‌ كتێب له‌م باره‌یه‌وه‌ به‌ زمانه‌ بیانیه‌كان له‌ ژماره‌ نایه‌ن. هه‌روه‌ها ئاماده‌كردنی ووتار و كۆڕ و سیمینار بۆ كه‌سانی شاره‌زا له‌م باره‌یه‌وه‌.
ئه‌وه‌ ئێمه‌ هه‌رنابێ باسی ته‌كنه‌لۆژیا بكه‌ین له‌ناو قوتابخانه‌كاندا چونكه‌ بڤه‌یه‌ و حكه‌مه‌ت و وه‌زاره‌تمان دوای چه‌ندین سالأ هه‌روا له‌ قۆناغی گغه‌ گغ كردندایه‌. حه‌تتا به‌ ساده‌ترین ئامێریش! ئه‌و مه‌نهه‌جه‌ی كه‌ بۆ زمانی ئینگلیزی له‌ كوردستان په‌یڕه‌و ده‌كرێت
Sunrise پێویسته‌ قوتابی چۆن وانه‌كانی ڕێزمان و خوێندنه‌وه‌ و نوسین و قسه‌كردن ده‌خوێنی به‌هه‌مان شێوه‌ گوێگرتنیشی هه‌بێ واته‌ وانه‌ی گوێگرتنیش بخوێنێ ئه‌ویش له‌ ڕێگه‌ی ئه‌و سی دیه‌ی كه‌ له‌گه‌ڵ مه‌نهه‌جه‌كه‌ دانراوه‌ به‌ڵام زۆر به‌داخه‌وه‌ لێره‌دا زۆربه‌ی هه‌ره‌ زۆری قوتابخانه‌كان سیستمه‌ ده‌نگیان نیه‌ بۆیه‌ قوتابیه‌كان له‌ وانه‌یه‌كی زۆر گرنگی فێربونی زمانی ئینگلیزی بێ به‌شن و لایه‌نی په‌یوه‌ندیداریش ئه‌و ئامێره‌ زۆر زۆر ساده‌یه‌ی له‌ خه‌مدا نیه‌ و به‌ ئه‌ركی ناكات. نه‌ك هه‌ر ئه‌م پێویستیه‌ش به‌ڵكو ده‌یان پێویستی تر له‌ نێو قوتابخانه‌ و پۆله‌كاندا هه‌ن و زه‌ره‌مه‌ندی سه‌ره‌كیش له‌م نێوه‌نده‌دا قوتابیه‌ و بارگرانیش هه‌ر بۆ مامۆستایه‌. به‌لأام خۆ مامۆستایان سه‌لماندوویانه‌ و هه‌روه‌ك كه‌ پێشتریش سه‌لماندوتیان دڵسۆزی نه‌وه‌ و دواڕۆژی ئه‌م میلله‌ته‌ن به‌وه‌ی كه‌ زۆربه‌یان به‌خۆیان ئه‌م پێویستیه‌یان پڕكردۆته‌وه‌ و زۆربه‌یان ئه‌م ئامێریان كڕیوه‌ و پێویستی وانه‌ی گوێگرتنیان بۆ قوتابیان نه‌هێشتووه‌ له‌ وانه‌ی زمانی ئینگلیزیدا. ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی كه‌ ته‌كنه‌لۆژیا هه‌ر ئامێرێكی ساده‌ی وا ناگرێته‌وه‌ له‌ پۆلدا و هه‌ر بۆ وانه‌ی ئینگلیزیش نیه‌. ڕه‌نگه‌ هه‌ر ئه‌م باسی ته‌كنه‌لۆژیایه‌ شایه‌نی چه‌ندین بابه‌تی تێر و ته‌سه‌ل بێ.
ئه‌وه‌ له‌ هه‌مان كاتدا شتێكی تر هه‌یه‌ كه‌ كێشه‌كه‌ قوڵتر ده‌كات له‌باره‌ی وانه‌ی ئینگلیزیه‌وه‌ ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌موو مامۆستایه‌ك له‌ زمانی ئینگلیزیدا باش نیه‌ ئه‌گه‌رچی ئه‌م كۆلێژه‌ی ته‌واو كردووه‌, به‌ڵام چۆنیه‌تی قسه‌كردنی به‌و شێوه‌یه‌ نیه‌ كه‌ قوتابی وا هه‌ست بكات پێویستی به‌ سی دی یه‌كه‌ نیه‌ و مامۆستا ده‌توانێ به‌و شێوه‌یه‌ی كه‌ قسه‌ ده‌كات ئه‌م پێویستیه‌ پڕ ده‌كاته‌وه‌, نه‌خێر! به‌ڵكو مامۆستا هه‌یه‌ وانه‌ی ئینگلیزی ده‌ڵێته‌وه‌ و به‌ دڵنیاییه‌وه‌ ناتوانێ به‌ ئینگلیزی بدوێ, جا ئه‌وه‌ش له‌ لایه‌نێكی تره‌وه‌ سه‌قه‌تی ئه‌م سیسته‌مه‌یه‌ ئه‌م جۆره‌ مامۆستایه‌ی به‌رهه‌م هێناوه‌.

جا ده‌كرێ چه‌ندان شتی تر و كێشه‌ی تر هه‌بێ من ده‌ركم نه‌كردبێ, به‌ڵام به‌هیوای ئه‌وه‌م كه‌ ئه‌م بابه‌ته‌ وا بخوێننه‌وه‌ كه‌ له‌ ده‌رئه‌نجامی خه‌می قوڵی گه‌نجێكی ده‌سته‌وسانه‌وه‌ بۆ داهاتوی ڕۆڵه‌ و په‌روه‌رده‌ی ووڵات نوسراوه‌. به‌ڵام من هه‌ر گه‌شبینم چونكه‌ ووشه‌ی په‌روه‌رده‌ به‌ خۆی ووشه‌یه‌كی گه‌شبینانه‌یه‌ , له‌ هه‌رشوێنێ تۆ باسی په‌روه‌رده‌ ده‌كه‌ی ئه‌وه‌ مانای ئه‌وه‌یه‌ تۆ باس له‌ داهاتوو و به‌ره‌وه‌باشتركردن و پێشكه‌وتن و ژیار ده‌كه‌ی. وه‌ په‌روه‌رده‌ تاكه‌ چاره‌سه‌ریشه‌ بۆ هه‌موو كێشه‌یه‌كی ژیان هه‌روه‌كو یه‌ك له‌ په‌روه‌رده‌ناسه‌كان ده‌ڵێت كه‌ چاره‌سه‌ر بۆ هه‌موو كێشه‌كان ووڵات و جیهانمان بۆ ته‌نها یه‌ك ووشه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ ئه‌ویش ووشه‌ی (فێركردن)ه‌, فێركردن دژ به‌ توندوتیژی, فێركردن دژ به‌ نه‌زانی و جه‌هل, فێركردن دژ به‌ هه‌ر ناته‌واویه‌ك كه‌ ته‌رازووی ژیان و ژیار به‌لادا ده‌نێ.

No comments:

Post a Comment

كۆمێنتت چیه‌ بۆ ئه‌م بابه‌ته‌